دوشنبه, 30 مهر 1397

آب منبع کمیابی است که بر مبنای اصول دانش اقتصاد باید به طور بهینه به فعالیت های مختلف تولیدی و مصرفی اختصاص یابد ولی از آنجا که جایگزینی ندارد و استفاده از آن برای ادامه حیات اجتناب ناپزیر است، اعمال قواعد و اصول اقتصادی در بکارگیری آن با چالش جدی مواجه است.

    بدون آب ادامه حیات میسر نیست و استفاده از آن، حق ذاتی تمام انسان هاست. آب اصلی ترین نهاده ای است که در تولید محصولات کشاورزی بکار می رود و بدون آب، امکان تولید نیز میسر نیست و جوامع بشری از تولید محصولات کشاورزی محروم خواهد ماند. 

 در این راستا مسئولان ذی ربط با اجرا نمودن طرح دانش آموزی نجات آب کشاورزی، اقدام به اطلاع رسانی و آموزش لازم به دانش آموزان نموده و آنها را نسبت به بحران موجود در بخش آب مطلع و با حساس نمودن این بخش از جامعه که به عنوان مدیران آینده کشور شناخته می شوند، سعی در حل ریشه ای بحران آب نموده اند. این پژوهش مربوط به اجرای طرح در سال تحصیلی 94-93 میباشد که در میان کلیه دانش آموزان مقطع راهنمایی (متوسطه اول) استان اجرایی شده است. از این تعداد 942 دانش آموز به عنوان نمونه انتخاب و مورد ارزیابی قرار گرفتند.

     نتایج به دست آمده نشان می دهد که با اجرای طرح، آگاهی دانش آموزان به میزان  0.8 درصد افزایش  داشته است. 

      آب منبع حیاتی برای هر پدیده زیستی و انسانی است. آب به عنوان یک نهاده برای تولید به شمار می آید. هیچ بخشی از اقتصاد بدون آب، تولید برای امکان پذیر نمی باشد. امروزه جوامع بین المللی از اهمیت آب در جهت داشتن رشد اقتصادی پایدار در زمان حال و آینده آگاه گشته اند. پایداری آب و زمین عبارت است از اطمینان از نسل های آتی که امکان تولید کالا و خدمات برای تامین اهداف خود را داشته باشند. استفاده از آب وقتی پایدار خواهد بود که امکان تولید غذا برای نسل های آتی فراهم باشد ( جوادی پاشاکی و همکاران، 1395).

      افزایش روزافزون جمعیت، رشد صنعت، گسترش شهرنشینی و تغییر سبک زندگی و ضرورت تامین امنیت غذایی پایدار در کنار کاهش مداوم منابع آب و سوء مدیریت، کم آبی را به بحرانی جدی تبدیل کرده است (شاهنوشی و همکاران، 1395).

      در استان خراسان رضوی، طی 40 سال اخیر سرانه آب از بیشتر از 7000 متر مکعب به کمتر از 2000 متر مکعب درحال حاضر کاهش یافته و پیش بینی میشود در سال 1400 به کمتر از 1000 متر مکعب در سال برسد. قرار گرفتن قسمت عمده استان خراسان رضوی در کمربند خشک و نیمه خشک و کمبود ریزش های جوی همراه با پراکنش زمانی نامناسب، سبب افزایش نگرانی در این باره میگردد. علاوه بر این، رشد جمعیت، گسترش شهرنشینی و توسعه بخش های صنعتی و کشاورزی در استان خراسان رضوی سبب افزایش تقاضای آب شده است.

      نتایج نشان می دهد که با افزایش نرخ رشد جمعیت، بحران آب بیشتر شده و اثرات اقتصادی بحران آب شامل افزایش نرخ تورم، افزایش نرخ بیکاری و کاهش نرخ رشد اقتصادی بوده و اثرات اجتماعی آن نیز شامل کاهش میزان دسترسی به آب سالم و بهداشتی می باشد.

در نهایت جهت کاهش مشکلات ناشی از این پدیده میبایست اقدامات اساسی در این خصوص به عمل آید. از این رو آموزش و آگاه سازی مردم به خصوص دانش آموزان یک امر ضروری به نظر میرسد (شاهنوشی و همکاران، 1395).

 

 

مواد و روشها

      آب مهمترین عامل ایجاد جوامع بشری و بقای آن، در طول تاریخ بوده است (درخور و همکاران، 1392). این عنصر حیاتی، مهمترین عامل حفظ حیات موجودات است. آب برای آبیاری در بخش کشاورزی، مصارف خانگی، صنعتی و تجاری و سرانجام در تولید مواد غذایی بسیار ضروری است. در حال حاضر یک چهارم جمعیت جهان در کشورهایی که کمبود آب دارند، زندگی می کنند و این تعداد ممکن است در دو دهه آینده دو برابر شود. رشد جمعیت، شهرنشینی، و توسعه اقتصادی کمیابی آب را افزایش خواهند داد ( Damania, Roson، 2016).  بحران آب از جمله چالش های مهم زیست محیطی منطقه خاورمیانه است. بسیاری از کارشناسان نگران آن هستند که استفاده از منابع آب در ایران بدون در نظر گرفتن محدودیت آن در آینده مشکلات جدی را ایجاد کند. در ایجاد و تشدید این بحران، وامل متعدد انسانی و طبیعی، مانند الگوی مصرف آب، نحوه بهره برداری از منابع آب، محل مصرف، تکنولوژی مصرف، میزان بارش های جوی موثرند. درحال حاضر به دلایل عمده ای من جمله مصرف بی رویه و الگوی مصرف غلط آب در کشاورزی، بحران آب به شکلی جدی تر در کشور مطرح شده است.

      از آنجا که کشور ایران با یک سوم متوسط بارش جهانی جزو مناطق خشک جهان محسوب می شود، لازم است تعادل عرضه و تقاضای منابع آبی به عنوان یک رویکرد استراتژیک مورد توجه قرار گیرد.

      همانطور که ذکر شد آب از مهمترین عوامل تولید در بخش اقتصادی است که تامین آن، از منابع آب سطحی و زیرزمینی صورت می گیرد. منابع آب سطحی به شرایط جوی و میزان بارندگی در کشور بستگی دارد. مطالعاتی که در گذشته در زمینه مسائل آب در سطح کلان کشور انجام شده است نشان می دهد، هزینه های خشکسالی به میزان 4.4 درصد ارزش افزوده زیربخش های زراعی و باغی را کاهش می دهد. در ایران و در بیشتر نواحی بدون توسل به آبیاری، فعالیت کشاورزی امکان پذیر نمی باشد. در بعضی از استان ها با مصرف آب شرب با توجه به اینکه جمعیت شهری ایران به شدت در حال رشد است در آینده نزدیک حتما با مشکل آبی مواجه خواهیم شد و چنانچه نقش آب در جمعیت شهری کشور مدیریت نشود، قطعاً آب کفاف جمعیت را نخواهد داد. یکی از راه های برون رفت از مشکلات مدیریت منابع آب، مصرف بهینه آب است ( جوادی پاشاکی و همکاران، 1395).

روش تحقیق

   طرح دانش آموزی نجات آب کشاورزی با تکیه بر بخش های ذیل که در ادامه توضیح داده می شود، در کلیه مدارس مقطع راهنمایی (متوسطه اول) خراسان رضوی از سال تحصیلی 89-1388 به اجرا درآمد.  ایجاد زمینه فرهنگی مناسب برای اجرای اقدامات مدیریتی تعادل بخشی منابع آب از طریق افزایش سطح آگاهی، حساسیت و حس مسئولیت  دانش آموزان و خانواده های ایشان از جمله دستاوردهای این طرح بوده است.      

   بخش های طرح شامل:

  • بخش آموزشی؛ شامل کارگاه آموزشی ویژه معلمان، اقلام آموزشی ویژه معلمان و دانش آموزان،  و به طور ویژه برای دانش آموزان ناجی آب.
  • بخش ارزیابی؛ بر اساس پرسشنامه ها و بازدیدهای صورت گرفته از روند برگزاری طرح.
  • بخش مسابقات؛ ویژه دانش اموزان و معلمان در رشته های مختلف.
  • بخش ارتباطی؛ از طریق سایت، Email، مرکز پیامک و ...

 

    هدف از اجرای طرح فراهم نمودن بستر فرهنگی لازم برای ایجاد حساسیت و حس مسئولیت دانش آمزان و خانواده هایشان در جهت بحران به وجود آمده در بخش آب بوده که همزمان با اطلاع رسانی و آگاهی دادن به آنها صورت پذیرفته است.

    انتخاب گروه مخاطب با مطالعه دقیق و بررسی زوایای موجود از دیدگاه رواشناسی، تربیتی، آموزشی و ... انجام پذیرفته است. دانش آموز مقطع راهنمایی (متوسطه اول) با توجه به برخورداری از تفکر انتزاعی قادر به درک واقعیت های غیر عینی می باشد، توضیح بحران پیش رو، او را نسبت به این اتفاق ناگوار در آینده حساس نموده و او را به دنبال  راه چاره سوق می دهد به طوری که از نظر روحی و روانی آماده دریافت راهکارهای نجات از بحران می شود. تکامل روحیه چراجویی این گروه و تمایل به کشف دلیل هر واقعه یکی دیگر از دلایل انتخاب این مقطع به عنوان مخاطب طرح دانش آموزی نجات آب کشاورزی می باشد.

 

نتایج و بحث

 

    نتایج آزمون های آماری انجام شده به اختصار در جداول زیر گزارش شده است. شایان ذکر است جداول 1 و 2 توزیع فراوانی جنسیت و توزیع فراوانی محل سکونت دانش آموزان مورد مطالعه را نشان می دهند.

 

جنسیت

تعداد

درصد

پسر

434

46.1

دختر

508

53.9

مجموع

942

100

 

جدول1. توزیع فراوانی جنسیت دانش آموزان مورد مطالعه

 

 

محل سکونت

تعداد

درصد

شهر

575

61

روستا

367

39

مجموع

942

100

 

جدول2. توزیع فراوانی محل سکونت دانش آموزان مورد مطالعه

 

    جدول 3 میزان مداخله آموزشی را بر میزان آگاهی دانش آموزان را مورد مطالعه قرار داده است. فرضیه آزمون به این صورت مطرح می شود که مداخله آموزشی تاثیری بر آیتم های مورد بررسی نداشته است. بر اساس تحلیل های آماری، سه مورد علت ایجاد بحران در استان، مفهوم آب دهی مجاز سفره آب زیرزمینی و مناسب ترین راه برای نجات از بحران آب دارای افزایش تاثیر بر میزان آگاهی دانش آموزان بوده و سایر موارد بدون تغییر باقی مانده اند.

 

مولفه مورد بررسی

میزان آگاهی (درصد)

آماره آزمون

t

p-value

نتیجه آزمون

پیش آزمون

پس آزمون

بزرگترین مصرف کننده آب استان

88.1

86.4

1.223

0.269

بدون تغییر

منبع اصلی تامین آب استان

65.7

61.6

3.133

0.077

بدون تغییر

علت ایجاد بحران در استان

88.9

91

2.058-

0.040

افزایش میزان آگاهی

زمان مورد نیاز برای ایجاد سفره آب زیرزمینی

14.9

16.8

1.249

0.264

بدون تغییر

مفهوم آب دهی مجاز سفره آب زیرزمینی

39.6

47.6

13.824

0.001

افزایش میزان آگاهی

پیامدهای منفی پایین آمدن سطح آب زیرزمینی

43.4

41.9

0.506

0.477

بدون تغییر

روشهای حفظ منابع آب استان

17.6

20.1

1.969

0.161

بدون تغییر

علت فرونشست زمین در اثر برداشت بی رویه از آب های زیرزمینی

51

51.5

0.059

0.808

بدون تغییر

مناسب ترین راه برای نجات از بحران آب

54.4

58.3

4

0.046

افزایش میزان آگاهی

فواید سیستم آبیاری نوین

84.6

84.8

0.120-

0.905

بدون تغییر

راهکارهای سازگاری با کم آبی

42.6

38

2.896

0.089

بدون تغییر

فواید تصفیه و استفاده مجدد از فاضلاب

81.3

81.6

0.339-

0.735

بدون تغییر

بهترین زمان آبیاری مزارع

69.7

69.8

0.074-

0.941

بدون تغییر

آگاهی کل

56.1

56.9

--

--

بدون تغییر

 

جدول3. تاثیر مداخله آموزشی بر میزان آگاهی دانش آموزان

     جدول 4 میزان مداخله آموزشی را بر میزان آگاهی دانش آموزان دختر و پسر را مورد مطالعه قرار داده است. فرضیه آزمون به این صورت مطرح می شود که مداخله آموزشی تاثیری بر آیتم های مورد بررسی داشته است. بر اساس تحلیل های آماری، چهار مورد علت مفهوم آب دهی مجاز سفره آب زیرزمینی، پیامدهای منفی پایین آمدن سطح آب زیرزمینی، علت فرونشست زمین در اثر برداشت بی رویه از آب های زیرزمینی و بهترین زمان آبیاری مزارع بصورت افزایش میزان آگاهی دختران بیشتر از پسران بوده و سایر موارد عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دختران و پسران را نشان می دهد.

 

مولفه مورد بررسی

میزان آگاهی (درصد)

آماره آزمون کای دو

p-value

نتیجه آزمون

دختران

پسران

بزرگترین مصرف کننده آب استان

0.004-

0.032-

1.619

0.445

عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دختران و پسران

منبع اصلی تامین آب استان

0.036-

0.040-

3.908

0.142

عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دختران و پسران

علت ایجاد بحران در استان

0.064

0.002-

4.231

0.121

عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دختران و پسران

زمان مورد نیاز برای ایجاد سفره آب زیرزمینی

0.032

0.002

0.942

0.624

عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دختران و پسران

مفهوم آب دهی مجاز سفره آب زیرزمینی

0.131

0.022

9.846

0.007

افزایش میزان آگاهی دختران بیشتر از پسران

پیامدهای منفی پایین آمدن سطح آب زیرزمینی

0.034

0.077-

7.165

0.028

افزایش میزان آگاهی دختران بیشتر از پسران

روشهای حفظ منابع آب استان

0.054

0.010-

3.766

0.152

عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دختران و پسران

علت فرونشست زمین در اثر برداشت بی رویه از آب های زیرزمینی

0.085

0.087-

14.453

0.001

افزایش میزان آگاهی دختران بیشتر از پسران

مناسب ترین راه برای نجات از بحران آب

0.051

0.034

0.674

0.714

عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دختران و پسران

فواید سیستم آبیاری نوین

0.010

0.017-

0.579

0.749

عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دختران و پسران

راهکارهای سازگاری با کم آبی

0.053-

0.020-

1.143

0.565

عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دختران و پسران

فواید تصفیه و استفاده مجدد از فاضلاب

0.034

0.026-

2.827

0.243

عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دختران و پسران

بهترین زمان آبیاری مزارع

0.066-

0.059

10.823

0.004

افزایش میزان آگاهی پسران بیشتر از دختران

آگاهی کل

0.365

0.201-

---

---

افزایش آگاهی دانش آموزان دختر و کاهش آگاهی دانش آموزان پسر

 

جدول4. تاثیر مداخله آموزشی بر میزان آگاهی دانش آموزان دختر و پسر

 

      جدول 5 میزان مداخله آموزشی را بر میزان آگاهی دانش آموزان شهری و روستایی را مورد مطالعه قرار داده است. فرضیه آزمون به این صورت مطرح می شود که مداخله آموزشی تاثیری بر آیتم های مورد بررسی داشته است. بر اساس تحلیل های آماری، دو مورد بزرگترین مصرف کننده آب استان، منبع اصلی تامین آب استان بصورت افزایش آگاهی در دانش آموزان شهری بیشتر از دانش آموزان روستایی بوده و در سه مورد زمان مورد نیاز برای ایجاد سفره آب زیرزمینی، فواید تصفیه و استفاده مجدد از فاضلاب، بهترین زمان آبیاری مزارع بصورت افزایش آگاهی در دانش آموزان روستایی بیشتر از دانش آموزان شهری و سایر موارد عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دانش آموزان شهری  و روستایی را نشان می دهد.

 

مولفه مورد بررسی

میزان آگاهی (درصد)

آماره آزمون کای دو

p-value

نتیجه آزمون

شهری

روستایی

بزرگترین مصرف کننده آب استان

0.007

0.055-

6.490

0.039

افزایش آگاهی در دانش آموزان شهری بیشتر از دانش آموزان روستایی

منبع اصلی تامین آب استان

0.041

0.160-

24.610

0.001

افزایش آگاهی در دانش آموزان شهری بیشتر از دانش آموزان روستایی

علت ایجاد بحران در استان

0.036

0.030

0.568

0.753

عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دانش آموزان شهری  و روستایی

زمان مورد نیاز برای ایجاد سفره آب زیرزمینی

0.009

0.061

8.947

0.011

افزایش آگاهی در دانش آموزان روستایی بیشتر از دانش آموزان شهری

مفهوم آب دهی مجاز سفره آب زیرزمینی

0.061

0.114

2.526

0.283

عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دانش آموزان شهری  و روستایی

پیامدهای منفی پایین آمدن سطح آب زیرزمینی

0.000

0.042-

1.199

0.549

عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دانش آموزان شهری  و روستایی

روشهای حفظ منابع آب استان

0.035

0.008

5.668

0.059

عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دانش آموزان شهری  و روستایی

علت فرونشست زمین در اثر برداشت بی رویه از آب های زیرزمینی

0.004-

0.022

0.393

0.822

عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دانش آموزان شهری  و روستایی

مناسب ترین راه برای نجات از بحران آب

0.020

0.078

2.336

0.311

عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دانش آموزان شهری  و روستایی

فواید سیستم آبیاری نوین

0.020-

0.025

1.545

0.462

عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دانش آموزان شهری  و روستایی

راهکارهای سازگاری با کم آبی

0.022-

0.061-

1.295

0.523

عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دانش آموزان شهری  و روستایی

فواید تصفیه و استفاده مجدد از فاضلاب

0.045-

0.085

11.931

0.003

افزایش آگاهی در دانش آموزان روستایی بیشتر از دانش آموزان شهری

بهترین زمان آبیاری مزارع

0.039-

0.039

10.169

0.006

افزایش آگاهی در دانش آموزان روستایی بیشتر از دانش آموزان شهری

آگاهی کل

0.109

0.096

--

--

عدم تفاوت میان تغییرات آگاهی دانش آموزان شهری  و روستایی

 

جدول5. تاثیر مداخله آموزشی بر میزان آگاهی دانش آموزان شهری و روستایی

 

 

 

 

 

 

 

 

نتیجه­ گیری

      نتایج ارائه شده در جدول های 1 تا 5 نشان می دهد که میزان آگاهی کل دانش آموزان به میزان 0.8 درصد افزایش داشته و تاثیر آموزش بر روی دانش آموزان دختر در مقایسه با دانش آموزان پسر بیشتر بوده است. همچنین از بین دانش آموزان روستایی و شهری، آموزش تفاوتی در بین دانش آموزان شهری و روستایی نداشته است.

    در جمع بندی کلی، این طرح باعث افزایش آگاهی شرکت کنندگان در زمینه بحران آب در استان خراسان رضوی شده است. نتایج این تحقیق با مطالعات یزدان داد و مظلوم (1388)، افخمی (1385) و جبارلوی (1387) در زمینه اثربخشی آموزش و آگاهی دادن افراد در رابطه با بحران آب و مصرف بهینه آن همخوانی دارد.   

 

مراجع

  1. افخمی، ح. 1385. بررسی تاثیرات مروجان فرهنگ مصرف بهینه آب بر میزان آگاهی و نگرش دانش آموزان در ارتباط با موضوع آب.
  2. جبارلوی شبستری، ب.1387، بررسی علل نیازمندی برنامه های آموزش همگانی مدیریت تقاضا آب در حوزه کودک و نوجوان، به آگهی های خدمت عمومی تلویزیونی با قالب انیمیشنی. سومین کنفرانس مدیریت منابع آب ایران. مهر ماه 1387.
  3. جوادی پاشاکی، کوروش. سجادی فر، سیدحسین. احمدپور برازجانی، محمود. نجیبی فینی، عبدالعظیم. 1395. نشریه آب و توسعه پایدار، سال سوم. شهریور 1395.
  4. درخور، م. فرجی زاده، ع. میرهاشمی، ع. 1392. بحران آب و نتایج زیست محیطی آن در آسیا مرکزی. مطالعات آسیای مرکزی، 12: 41-54.
  5. شاهنوشی، ناصر. نقوی، سمیه. اعظم رحمتی، الهه. بازخوردهای کلان اقتصادی – زیست محیطی اتخاذ سیاست " افزایش جمعیت" در ایران. نشریه آب و توسعه پایدار، سال سوم. شهریور 1395.
  6. یزدادن داد، ح. و مظلوم، ز. 1388. بررسی عوامل موثر بر الگوی مصرف آب و بهینه سازی آن در بخش خانگی (مطالعه موردی شهر مشهد). سومین همایش ملی آب و فاضلاب ببا رویکرد اصلاح الگوی مصرف، اسفند 1388.
  7. Roson, R. Damania, R. 2016. Simulating the Macroeconomics Impact of Future Water Scarcity and Assessment of Alternative Scenarios. Working paper. Center for Research on Energy and Environment Economics and Policy.

 

   تاریخ ثبت: 1396/04/18 | تعداد بازدید:541 |متن کامل |
دیدگاه کاربران